Info      Tentoonstellingen      Tentoonstellingen archief      Kunstenaars      Grafiekcollectie      Overige activiteiten      Musea      Links      Home

 

Het Papiermuseum van Duszniki

 


Voor een graficus is papier onlosmakelijk verbonden met zijn kunstenaarschap; als drager van voorstellingen vervult het dezelfde rol als linnen voor een schilder. Vroeger werd papier ambachtelijk gemaakt - handgeschept - in papiermolens. Het assortiment was beperkt en de afmetingen van bladen betrekkelijk klein. Sinds de introductie van de papiermachine kort na 1800, nam de papierproductie aanzienlijk toe en er ontstond een grote variëteit in soorten en maten. Het handgeschepte papier wordt tegenwoordig nog steeds gemaakt, zij het op een bescheiden schaal en voor bijzondere toepassingen.

In Duszniki-Zdrój (Nedersi­lez­ië), in het zuidwesten van Polen, bestaat een papiermolen waarin nog handgeschept papier gemaakt wordt. Het bijzondere aan deze molen is dat hij vanaf de jaren `60 ook dienst doet als Papiermuseum. Een permanente presentatie geeft inzicht in de geschiedenis van de molen en in de ontwikkeling van de papierproductie. Ook kan de bezoeker getuige zijn van het maken van handgeschept papier. 

De geschiedenis van de papiermolen van Duszniki is boeiend en enigszins ingewikkeld. Zonder dat hij van locatie veranderde, kwam de molen telkens onder een ander nationaal bewind. De oudste vermelding stamt uit het jaar 1562, toen maakte het district Kłodzko, waar Duszniki toe behoort, deel uit van de Habsburgse Monarchie. In 1742 kwam het gebied in handen van de Pruisen en Duszniki, toen Reinerz of Bad Rainerz geheten, bleef Duits tot het einde van de Tweede Wereldoorlog. Vanaf 1945 ligt Duszniki in Polen.

Het huidige complex, waarin de papiermolen is gevestigd, is voor een groot deel (exterieur) nog oorspronkelijk en dateert uit 1605. Het werd gebouwd door de familie Kretschmer, de eigenaren van de molen in de periode 1562 - 1706. In deze welvarende tijd is de productie van papier sterk toegenomen en de bekendheid van de papiermolen aanzienlijk gestegen. De Kretschmers werden voor hun verdiensten door keizer Rudolf II in de adelstand verheven. Een ander privilege, het alleenrecht om lompen in te zamelen, heeft hun positie van papierproducenten in Silezië nog verder versterkt.

Uit deze periode zijn interessante details in het interieur bewaard gebleven, zoals een stenen Renaissance portaal en een wandschildering met bloemmotieven op de bovenverdieping van het hoofdgebouw. Een andere wandschildering waarop genrescènes in een architectonische setting zijn afgebeeld, dateert vermoedelijk uit de 18e eeuw, en werd aangebracht door toedoen van de families Heller en Ossendorf die precies een eeuw lang, tot 1806, de molen in bezit hadden.

In de 18e eeuw werd de molen uitgebreid en de productietechnieken verbeterd om verfijnde papiersoorten te kunnen maken. Tot dan toe ondervond Duszniki grote concurrentie van de papierproducenten uit Frankrijk en de Nederlanden, die kwalitatief beter en rijker gesorteerd papier leverden.

In het begin van de 19e eeuw, als gevolg van de Napoleonti­sche oorlogen, stagneerde de productie in Duszniki. Een nog gevoeliger slag voor de productie van het handgeschepte papier betekende de uitvinding van de papiermachine. De laatste particuliere eigenaren van de molen, de familie Wiehr, zetten nog tot 1905 de ambachtelijke werkwijze voort. Daarna werd in Duszniki, nog tot 1939, papier en karton machinaal geproduceerd. Vlak voor het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog ging de molen over in handen van de staat en zou, conform de wens van de laatste eigenaar, tot technisch museum worden verbouwd.

De molen kreeg uiteindelijk zijn museale functie, maar dit geschiedde pas in 1968 onder de volgende eigenaar, de Poolse staat. Aanvankelijk werd er in de intern verbouwde molen alleen de tentoonstellingsruimte ingericht. Een paar jaar later werd in een van de bijgebouwen de productie van het handgeschepte papier hervat; deels om in de behoefte van specifieke afnemers te voorzien en deels om de museale presentatie met de praktijk aan te vullen.

De verzameling van het Museum omvat zeer uiteenlopende objecten, zoals portretten van de opeenvolgende eigenaren, documenten en archivalia, historische prenten, tekeningen en foto`s met voorstellingen van de papiermolen. Er zijn ook verschillende instrumenten en machines bijeengebracht die bij de productie van papier gebruikt werden: zeven, stempels voor het maken van behangselpapier, drogers, persen, meetapparaten e.a. Zij zijn echter bijna allemaal verkregen uit schenkingen en vormen geen authentieke inventaris van de Duszniki-molen.

Een belangrijk onderdeel van de presentatie is gewijd aan datgene waar het om begonnen is - het papier. Het Museum bezit een grote en zeer waardevolle verzameling van papiersoorten, van eigen makelij en van een ander origine: zowel Pools als Europees. Wat deze papiersoorten van elkaar onderscheidt, zijn de filigrammen, watermerken die met een draadvorm in het papier zijn gedrukt. In een aparte presentatie wordt de geschiedenis van het watermerken van papier uiteengezet. Voor het eerst toegepast aan het eind van de 13e eeuw in Italië, had dit gebruik tot doel de plaats van de productie aan te duiden. Gaandeweg werden er ook andere eigenschappen van het papier mee aangeduid: de kwaliteit en het formaat. Aanvankelijk gebruikte men als tekens familie- of stadswapens; ook dieren en planten waren een veel voorkomend motief. Vanaf de 15e eeuw werden ook sacrale symbolen regelmatig toegepast. Een goed voorbeeld ervan is een van de Duszniki-filigrammen - de afbeelding van de beschermheilige van de stad - de Heilige Petrus met de sleutel.

In de 18e eeuw doen de inscripties hun intrede; in plaats van pictogrammen merkt men steeds vaker het papier met de naam van de fabriek of van de maker. In deze tijd werd het markeringssysteem aan vaste regels onderworpen. De sterk toegenomen productie van het papier en grote vraag ernaar vereisten een enigszins geordende kwaliteitsaanduiding. 

In de molen van Duszniki wordt nog steeds handgeschept papier gemaakt. Tot de afnemers behoren kleine uitgevers die hun bibliofiele boeken op een bijzonder papier drukken. Een ervan is het eerder in onze serie beschreven Przypkowski Museum in Jędrzejów, dat regelmatig speciale drukken op de markt brengt. Voor een kleine uitgever uit Koszalin worden papiersoorten gemaakt die geuren. Ze worden gebruikt voor het drukken van poëziebundels. Niet zelden komen bestellingen uit een heel andere hoek: de Filharmonie van Wrocław, die een inmiddels beroemd geworden festival "Vratislavia Cantans" organiseert, liet haar jubileumprogramma drukken op speciaal voor deze gelegenheid gemaakt papier. 

In dit dynamisch en met zorg bestuurd museum worden de laatste jaren ook andere activiteiten ontplooid. In samenwerking met de World Crafts Council (afdeling Polen) heeft men in de herfst van 1997 de I Internationale Workshop van de Papierkunst georganiseerd. Kunstenaars die met of op papier werken, kregen toegang tot de productieafdeling van het Museum en konden naar hartelust experimenteren met het maken van eigen papiersoorten. De kunstwerken die gedurende de Workshop zijn ontstaan, werden gepresenteerd in de tentoonstelling getiteld "Sporen". Nederland werd op de Workshop vertegenwoordigd door Maria Diduch, de uit Polen afkomstige kunstenares die al geruime tijd handgeschept papier in haar werkt toepast.

Het Museum, dat dit jaar zijn 30-jarig bestaan viert, is van plan de workshops met een zekere regelmaat te herhalen en de historische papiermolen van Duszniki tot een ontmoetingsplaats voor geïnteresseerde kunstenaars te maken.

 

◄ terug